تاریخچه و سوابق بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر
بر اساس ماده ۳ قانون حفاظت و بهره برداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران ، انجام تحقیقات علمی و کاربردی پیرامون موضوعات مرتبط با صید و نحوه بهره برداری ، تکثیر و پرورش آبزیان و عمل آوری محصولات آبزی در آبهای تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران اعم از آبهای داخلی ،مرزی و دریایی را به تحقیقات واگذار نموده است و در این خصوص موسسه تحقیقات طبق ماده ۷۵ می بایست کلیه داده ها و اطلاعات جمع آوری شده طی انجام گشتهای علمی تحقیقاتی ، نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل اطلاعات را در اختیار شیلات یا هر دستگاه معرفی شده از سوی شیلات قرار دهد.
بر این اساس بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر و تکنولوژی صید که در هفدهمین جلسه ستاد سازماندهی و تشکیلات سازمان تحقیقات و آموزش شیلات ایران در سال ۱۳۶۹ مرد تصویب قرار گرفته بود به عنوان متولی این امر در شمال ، جنوب و آبهای داخلی ایران با انجام پروژه های متعدد تحقیقاتی در بهره برداری بهینه از ذخایر آبزیان اطلاعات مورد نیاز را به منظور اعمال مدیریت بر ذخایر در اختیار سازمان شیلات قرار می دهد.
بهره برداری بهینه ومسئولانه از ذخایر آبزیان در هر اکوسیستم آبی اساسا متکی بر شناخت ویژگیهای زیستی و غیر زیستی، پارامترهای پویایی جمعیت، میزان توده زنده و حداکثر میزان برداشت مجاز آبزی میباشد که با جمع بندی نتایج ذکر شده به موازات اصلاح ادوات صید منجر به مدیریت بهینه ذخایر آبزیان خواهد شد.
در این راستا و بر اساس ساختار سازمانی موسسه تحقیقات شیلات، مسئولیت تحقیقات و مطالعات زیستی، ارزیابی ذخایر و تکنولوژی صید آبزیان بر عهده بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان می باشد. این بخش با آگاهی از وضعیت و روند صید و صیادی و استعلام از تعاونیهای صیادی به نمایندگی از بهره برداران دریا و سازمان شیلات ایران هر ساله بر اساس بودجه، تعدادی پروژه اولویت دار را در دستور کار خود قرار می دهد و اطلاعاتی از قبیل فراوانی مطلق پراکنش، میزان برداشت، طول بلوغ، طول استاندارد صید، ، فراوانی نسبی، چشمه ه استاندارد ادوات صید را از طریق ارسال گزارشات نهایی به سازمان شیلات و با طرح دستاوردهای جدید در کمیته های مدیریت صید آبزیان آبهای شمال، جنوب و داخلی سهم بسزایی در مدیریت ذخایر آبزیان ایفا می نماید.
در این راستا اهم فعالیتهای زیر در چند سال اخیر به مورد اجرا گذاشته شده است:
  •    ارزیابی ذخایر ماهیان استخوانی دریای خزر
  •    بررسی ذخایر کیلکا ماهیان دریای خزر
  •    بررسی ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر
  •    بررسی ذخایر میگو و اعلام زمان آزادسازی و ممنوعیت صید در آبهای جنوب
  •    ارزیابی ذخایر آبزیان ترال کف به روش مساحت جاروب شده
  •    بررسی تغییرات جمعیت تون ماهیان به منظور بهره برداری بهینه
  •    بررسی ذخایر ماهیان سطح زی ریز به منظور بهره برداری بهینه
 
 
اهداف بخش
  •    تعیین فصول آزادسازی وممنوعیت صید گونه های مهم تجاری واقتصادی
  •    تعیین چشمه استاندارد تورهای گوشگیر به تفکیک گونه های تجاری
  •    تعیین اولین سایز بلوغ و بدنبال آن تهیه جدول طول استاندارد آبزیان مهم اقتصادی
  •    مشخص کردن گونه های در معرض خطر وارائه راهکارهای لازم جهت حفظ وبازسازی ذخایر
  •    تعیین صیدگاه و مناطق صید(FISHING GROUND) و مناطق تخمریزی و مناطق نوزادگاهی(NURSERY GROUND)
  •    محاسبه وتخمین سقف قابل برداشت ( ( MSYآبزیان مهم تجاری
  •    تعیین وضعیت روند برداشت از ذخایر جهت کمک بر اعمال مدیریت بر ذخیره
وظایف بخش
  •    تعیین فصول تخم ریزی ،رژیم غذایی آبزیان مهم تجاری
  •    تحقیق در زمینه ارزیابی و چگونگی بازسازی ذخایر آبزیان اقتصادی و پیشنهاد مقدار، محل و زمان رهاسازی آبزیان و نظارت بر آنها
  •    تعیین زمانهای شروع و خاتمه دوره صید آبزیان
  •    تعیین پارامترهای زیستی رشد،مرگ و میر
  •    تحقیق و بررسی درباره میزان ذخایر، تعیین زمان و مکان مناسب صید و بهره برداری اصولی و منطقی از آن
  •    تحقیق درباره حفاظت از منابع و ذخایر آبزیان در آبهای داخلی و دریای سرزمینی ایران طبق ظوابط و مقررات مربوطه
  •    برآورد ذخایر گونه های مختلف آبزیان در محدوده مورد بررسی
  •    پیش بینی در مورد وضعیت توده زنده ذخایر و میزان صید
  •    تعیین حداکثر میزان قابل برداشت صید از نظر کمی به منظور حفظ ذخایر
  •    تحقیق و بررسی درباره ادوات و آلات صید و شناورهای صیادی و معرفی مناسب ترین روش استفاده از آنها
  •    گردآوری آمار و اطلاعات و گزارشات فنی تخصصی مورد نیاز تجزیه و تحلیل آنها و ارائه گزارشات لازم
  •    ایجاد ارتباط و هماهنگی با بخش های ارزیابی ذخایر مراکز همجوار کشورهای همسایه در مورد گونه های با ذخایر مشترک و یا مهاجر
گروه های تحت پوشش بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان
ساختار سازمانی بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر
   گروه بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان دریای خزر
در دریای خزر نیز عمده فعالیت های تحقیقات جهت پاسخگویی به نیازهای بخش اجرا برای بهره برداری پایدار و بهینه از ذخایر ماهیان استخوانی و خاویاری استوار است. با توجه به وضعیت نامساعد کنونی برای ماهیان خاویاری و کیلکا، تلاش تحقیقات بر روی حفظ و حراست از ذخایر با ارزش این ماهیان است. مطالعه رفتارشناسی ماهیان خاویاری با استفاده از علامت گذاری آنها، تلاش برای دستیابی به مدیریت یکپارچه با کشورهای حاشیه دریای خزر نیز از جمله فعالیت های موثر به شمار می روند. موسسه تحقیقات در همین رابطه، برنامه های راهبردی ماهیان دریای خزر (خاویاری و استخوانی)را در دو محور اجرایی و تحقیقاتی به شیلات ایران ارائه نموده است که می تواند درصورت اجراء، برداشت پایدار از ذخایر با ارزش آنها را در سالهای آتی تضمین نماید.
اهم فعالیتهای زیر در چند سال اخیر به مورد اجرا گذاشته شده است:
  •    ارزیابی ذخایر ماهیان استخوانی دریای خزر
  •    بررسی ذخایر کیلکا ماهیان دریای خزر
  •    بررسی ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر
  •    گروه بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان خلیج فارس و دریای عمان
عمده فعالیت تحقیقات بر روی آبزیان جنوب کشور بر روی کفزیان همانند گونه های با ارزش حلوا سفید، شوریده، سنگسر و میگو متمرکز است که با توجه به جمع آوری هر ساله خصوصیات زیستی این گونه آبزیان، میزان بهره برداری آنها به شیلات ایران اعلام می شود. در این راستا هر ساله موسسه تحقیقات شیلات ایران، نقاط پراکنش و فراوانی نسبی کفزیان در خلیج فارس و دریای عمان را به صورت بانک اطلاعاتی جهت برنامه ریزی آتی صید و بهره برداری، ذخیره می نماید. در بحث میگو نیز موسسه تحقیقات هر ساله با گشت های دریائی مداوم در سه استان خوزستان، بوشهر و هرمزگان، فصل آزاد سازی بهره برداری از ذخایر میگو را به همراه مقدار کمی قابل برداشت اعلام می کند. در بحث ماهیان سطح زی درشت یا تون ماهیان هم بیشترین فعالیت تحقیقات بر روی تعیین فصل تخمریزی، معرفی مناسب ترین اندازه چشمه تور گوشگیر، تعیین رژیم غذایی گونه های مختلف تون ماهیان و تعیین الگوی برداشت و منحنی بازسازی شیلاتی تمرکز یافته است.
اهم فعالیتهای زیر در چند سال اخیر به مورد اجرا گذاشته شده است:
  •    بررسی ذخایر میگو و اعلام زمان آزادسازی و ممنوعیت صید در آبهای جنوب
  •    ارزیابی ذخایر آبزیان ترال کف به روش مساحت جاروب شده
  •    بررسی تغییرات جمعیت تون ماهیان به منظور بهره برداری بهینه
  •    بررسی ذخایر ماهیان سطح زی ریز به منظور بهره برداری بهینه


 
 
    گروه بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان آبهای داخلی
    اهمیت منابع آبهای داخلی به دلیل محدودیت دسترسی به منابع آبزیان در دریاها واقیانوسها بوده ومیزان صید جهانی آبزیان در حدود ۹۰ میلیون تن و تولید در آبهای داخلی بیش از ۲۵ میلیون تن (FAO)میباشد. وجود ظرفیت بالا در آبهای داخلی برای بهره برداری مطلوب و بهینه در تولید از اهمیت زیادی برخوردار است. آگاهی و شناخت ظرفیتهای منابع آبهای داخلی از وظایف گروه بیولوژی و ارزیابی ذخایر آبزیان آبهای داخلی است.
    آبهای داخلی زیستگاه بسیاری از گیاهان و جانوران بوده واز نظر اهمیت زایشگاه ماهیان و سایر آبزیان بوده و تامین پروتئین ،ایجاد اشتغال وغیره میباشد
    اهم فعالیتهای زیر در آبهای داخلی مد نظراست:
    •    ارزیابی ذخایر ماهیان آبزیان آبهای داخلی
    •    بهره برداری بهینه و پایدار از منابع آبهای داخلی
    •    تحقیق درباره سازگاری آبزیان اقتصادی در منابع آبی و امکان معرفی گونه‌های جدید با توجه به شاخص های زیست محیطی
    •    بررسی ذخایر خرچنگ دراز آب شیرین
    •    برقراری سیستم ثبت داده های صید و تلاش صیادی در منابع آبی داخلی
    •    تعیین اندازه چشمه ، فصول و مناطق تخمریزی
    •    مطالعات مستمر ارزیابی ذخایر در منابع آبی
    •    تحقیق درباره حفاظت از منابع و ذخایر آبزیان در آبهای داخلی
    پراکنش جغرافیایی پژوهشکده ها و مراکز تحقیقاتی واجد بخش بیولوژی و ارزیابی ذخایر