به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور به نقل از خبرگزاری جمهوری اسلامی گیلان _ایرنا، هفته گذشته پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی- انزلی و شیلات گیلان استان گیلان میزبان نشست صید مسئولانه و مدیریت ذخایر ماهیان استخوانی و کیلکا بود؛ در این نشست بر تغییر فرآیند تولید دادهها، استفاده از فناوریهای نوین، یافتههای ماهوارهای و ثبت آنلاین آمار صید، ارائه راهکارهای جایگزین یا ترمیم روشهای صید، چند منظوره کردن پرههای صیادی در حوزههای گردشگری و سایتهای پشتیبان، اعمال یک تنفس ۲ ساله به دریا، اجتناب از صید ماهیان زیر سن بلوغ و تغییر رویکرد از صیدمحوری به دریامحوری تاکید شد.
حسن فضلی عضو هیئتعلمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به این نشست به ارائه مستندات دادهمحور حاصل ۶۰ سال پایش علمی و تبیین دقیق دلایل افت ذخایر دریای خزر پرداخت و نسبت به وضعیت بحرانی این اکوسیستم هشدار داد.
وی تاکید کرد: نتایج تحقیقات ۲۰ سال گذشته به وضوح نشان میدهد که به جز ۲ سال استثنایی در تمامی سالهای دیگر، میزان برداشت از ذخایر توسط جامعه صیادی همواره فراتر از «حد مجاز علمی (MSY)» تعیینشده، بوده است؛ تحلیل روندهای بلندمدت (۱۹۹۱/۹۲ تا ۲۰۲۱/۲۲) نشانگر آن است که در تمامی سالهای بهرهبرداری گذشته، سقف مجاز صید (Total Allowable Catch - TAC) تعیینشده توسط موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور رعایت نشده است و میزان صید واقعی همواره فراتر از ظرفیت برداشت پایدار بوده است.
فضلی تاکید کرد: این «بیشبرداشتی» مداوم، تعادل اکولوژیک را برهم زده و فرصت بازتولید را از گونههای استخوانی سلب کرده است.
وی همچنین «صید شبانه» را ضربهای مهلک و مستقیم به ذخایر ماهیان جوان و نورس دانست و تاکید کرد: بدون هیچگونه تردید و اغماضی باید جلوی صید غیرمجاز گرفته شود؛ چرا که این فعالیتها تلاشهای قانونی برای بازسازی را بیاثر میکند؛ همچنین برای کنترل این معضل، باید فروش و عرضه ادوات صید غیرمجاز در بازار بهطور کامل جمعآوری و محدود شود.
فضلی در ادامه به تشریح تغییرات بنیادین در اکوسیستم خزر پرداخت و افزود: تغییرات هیدرولوژیک و حرارتی، بهویژه افزایش دمای میانگین آب سطح دریا (SST) و کاهش نوسانات فصلی، منجر به برهمخوردن سیکل مهاجرتهای تولیدمثلی ماهیان شده است؛ همچنین بررسی نقشههای ماهوارهای از تغییرات خط ساحلی و رسوبگذاری در مصب رودخانهها، نشان میدهد که بسیاری از محلهای سنتی تخمریزی به دلیل کاهش تراز آب و آلودگیهای بالادست از بین رفتهاند.
وی با تحلیل تغییرات فیتوپلانکتونی و زئوپلانکتونی تصریح کرد: ورود گونههای مهاجم (مانند شانهدار دریای خزر) و دگرگونی در ترکیب شیمیایی آب، ظرفیت برد (Carrying Capacity) محیط برای تغذیه ماهیان استخوانی به شدت محدود شده و این امر هرم غذایی دریا را با عدم توازن جدی مواجه کرده است.
این محقق با ارائه جدولهای فراوانی سنی، ثابت کرد که برداشت زودهنگام ماهیان نارس، ظرفیت جایگزینی ذخایر را به حداقل رسانده است و گفت: دادههای فراوانی طولی و طبقهبندی ماهیان بر اساس کلاسهای سنی-طولی، گواهی بر تغییر بنیادین در ساختار جمعیت در اثر تمدید فصل صید است.
وی اضافه کرد: نتایج نشان میدهد پیش از تمدید صید، فراوانی ماهیان نابالغ (Immature fish) تنها ۲۸.۹ درصد از کل صید را تشکیل میداد این در حالی است که در دوره تمدید صید، این درصد به ۵۴.۱ درصد افزایش یافته است؛ این جهش ناگهانی نشاندهنده صید گسترده ماهیان جوان است که هنوز به بلوغ جنسی نرسیدهاند و شانس حداقل یکبار تکثیر از آنها سلب شده است.
فضلی ادامه داد: در استان گیلان، توزیع فراوانی ماهیان در کلاسهای طولی قبل از تمدید صید، اوج خود را در بازه ۴۴ تا ۴۶ سانتیمتر داشت که نشاندهنده صید ماهیان بالغ و اقتصادی است. اما با تمدید صید، کلاس طولی غالب به ۲۸ تا ۳۰ سانتیمتر کاهش یافته است، این تغییر معکوس، نشان میدهد که فشار صید به سمت ماهیان کوچکتر و نابالغ منتقل شده است که از نظر اکولوژیکی ناپایدار است.
این محقق پیشنهاد داد که سیاستگذاریهای کلان باید از «تمرکز بر وزن کل صید» به سمت «مدیریت ساختار سنی (Age Structure)» تغییر جهت دهد و افزود: مدیریت پایدار ذخایر ماهی در اکوسیستم دریای خزر نیازمند همسویی دقیق بین تقویمهای بهرهبرداری و چرخههای بیولوژیکی گونههای هدف است.
حسن فضلی:مدیریت پایدار ذخایر ماهی در اکوسیستم دریای خزر نیازمند همسویی دقیق بین تقویمهای بهرهبرداری و چرخههای بیولوژیکی گونههای هدف است.
وی گفت: در گونههای مهم اقتصادی، ماهی سفید و کفال طلایی بررسی ناهماهنگی میان زمان اوج فعالیتهای تخمریزی و بازههای مجاز صید نشان میدهد الگوهای فعلی مدیریت صید، منجر به تخریب پتانسیل تولیدمثل و کاهش ضریب تجدید حیات این ذخایر شده است؛ بر اساس پایش مراحل رشد جنسی (Gonadosomatic Index و مراحل تکامل جنسی) زمان اوج تخمریزی ماهی کفال طلایی در دهه دوم آبانماه (مصادف با اواسط تا اواخر پاییز) رخ میدهد؛ با توجه به اینکه فصل صید تجاری از اواسط مهرماه آغاز میشود، برداشت بیرویه ماهیان در این بازه زمانی، پیش از آنکه فرصت لازم برای تخمریزی را فراهم کند به طور مستقیم فرآیند تکثیر را مختل کرده و منجر به کاهش شدید ذخایر نسل بعدی میشود.
به گفته فضلی، زمان اوج تخمریزی ماهی سفید در نیمه نخست فروردینماه (اوایل بهار) قرار دارد؛ تداوم فعالیتهای صیادی تا این تاریخ و بهویژه در دورههای «تمدید صید»، باعث صید ماهیان بالغ در لحظه حساس تولیدمثل میشود؛این امر نهتنها شانس تکثیر والدین را کاهش میدهد، بلکه با هدف قرار دادن بچهماهیان (Fry and Juveniles) پتانسیل جایگزینی نسلهای آینده را از بین میبرد.
وی تاکید کرد: نتایج ۶۰ سال پژوهش، نقشه راه نجات دریای خزر را ترسیم کرده است و اکنون زمان آن است که مسئولان اجرایی و بخشهای نظارتی، با کنار گذاشتن رویکردهای مقطعی، یافتههای علمی را به صورت عملیاتی در چرخه مدیریت صید پیادهسازی کنند؛ در غیر این صورت، با تداوم روند فعلی، شاهد فروپاشی کامل ذخایر خواهیم بود.
این پژوهشگر اظهار کرد: برای دستیابی به مدیریت پایدار و جلوگیری از فروپاشی ذخایر ماهی سفید در دریای خزر، باید تقویم صید با نوجه به زمان اوج تخمریزی ماهی سفید و کفال طلایی تغییر کرده و تمدید صید در این بازههای حساس باید بهطور کامل لغو شود؛ کنترل نرخ رهاسازی بچهماهیان نیز با رویکرد احتیاطی (Precautionary Approach) کاهش یابد و سقف رهاسازی سالانه به ۱۰۰ میلیون عدد (و حداکثر ۱۵۰ میلیون عدد) محدود شود تا از فشار اضافی بر اکوسیستم و رقابت ناعادلانه با ماهیان وحشی جلوگیری شود.
غلامرضا دریانبرد دیگر عضو هیات علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر نیز با اشاره به تغییرات بیولوژیک دریا (از جمله کاهش طول بلوغ ماهیان سفید از ۴۰ به ۳۶ سانتیمتر) تاکید کرد: طول بلوغ جنسی ماهی سفید که مهمترین و اقتصادیترین گونه از ماهیان استخوانی در آبهای ایرانی دریای خزر میباشد؛ از ابتدای دهه ۱۳۶۰ خورشیدی تاکنون حدود چهار سانتیمتر کاهش یافته و از ۴۰ سانتیمتر (طول چنگالی) به ۳۶/۳ سانتیمتر رسیده است؛ از جمله عوامل موثر در این کاهش میتوان به بیش از چهار دهه تکثیر مصنوعی و رهاسازی بچهماهیان سفید به منظور بازسازی ذخایر اشاره کرد که موجب فقر خزانه ژنی این ماهی شده است.
وی تصریح کرد: براساس مطالعات ارزیابی ذخایر ماهیان استخوانی در ۲ دهه اخیر، همواره ضریب بهرهبرداری از ذخایر این گونه بیش از حد مجاز بوده و فعالیت صیادان غیرمجاز نیز فشار مضاعفی را بر ذخایر این ماهی تحمیل کرده است؛ ماهی سفید همانند سایر آبزیان که در شرایط کاهش شدید ذخایر قرار میگیرند، برای جبران این کاهش مقدار و ذخیره، در اندازههای کوچکتر از قبل به بلوغ رسیده و سعی در جبران ذخیره خود دارد؛ این پدیده یک هشدار و زنگ خطری برای ادامه بقاء این گونه میباشد و در صورت ادامه یافتن شرایط فعلی و تداوم فشار صید بر ذخایر این گونه، در آیندهای نه چندان دور، ذخیره ماهی سفید در آبهای ایرانی دریای خزر دچار فروپاشی شده و برای همیشه از بین میرود.
به گفته دریانبرد، این تغییرات ساختاری در جمعیت ماهیان، سیگنالی مستقیم از فشار بیش از حد به اکوسیستم است؛ کاهش طول بلوغ نشان میدهد که ماهیان در پاسخ به فشار صیادی و شرایط محیطی، زودتر به مرحله رسیدگی جنسی میرسند؛ اما این پدیده لزوما به معنای پایداری ذخایر نیست و میتواند نشانگر اختلال در ساختار سنی و ژنتیکی جمعیت باشد.
وی در ادامه بر ضرورت انجام «تحقیقات بهروز و مشترک در زمینه تعیین دقیق طول بلوغ رسیدگی جنسی در ماهیان سفید و کفال» تاکید کرد و اظهار کرد: دادههای مربوط به طول بلوغ باید بهصورت مستمر بازنگری شوند و مبنای اصلاح مقررات فنی از جمله اندازه چشمه تورها، حداقل اندازه مجاز صید و زمانبندی فصل بهرهبرداری قرار گیرند؛ یافتههای علمی تاریخ مصرف دارند و در شرایط پویای اکولوژیک دریای خزر، پایشهای ایستا پاسخگو نخواهد بود؛ لازم است این مطالعات به شکل دورهای و نظاممند انجام شود تا تصمیمسازیها مبتنی بر شرایط روز اکوسیستم باشد.
این پژوهشگر افزود: شرایط اکولوژیک دریای خزر پویا و متغیر است و این یعنی پژوهشهای شیلاتی باید بهصورت مستمر و پیوسته ادامه یابد؛ مدیران تنها در صورتی میتوانند سیاستهای مدیریتی را بهطور مداوم اصلاح و بازتنظیم کنند که همزمان متغیرهای زیستی (مانند طول بلوغ و ساختار سنی) و شاخصهای اقتصادی-اجتماعی جامعه صیادی را بهصورت تلفیقی تحلیل کنند.
وی تصریح کرد: مدلسازیهای علمی ابزارهایی دقیق برای پیشبینی ریسک هستند؛ اما تنها زمانی به خروجی ملموس منجر میشوند که به پروتکلهای اجرایی در سازمان شیلات تبدیل شوند؛ اجرای عملیاتی نتایج تحقیقات—از جمله بازنگری مستمر شاخصهای بلوغ جنسی و تطبیق مقررات صید با آن—نه یک انتخاب، بلکه تنها راه برای جلوگیری از فروپاشی معیشت هزاران خانوار وابسته به دریاست.
این عضو هیات علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر در ادامه با تشریح نگاه اقتصادی- اجتماعی به معیشت صیادان، فقر و افزایش هزینه ها را از دلایل صید شبانه عنوان کرد که صیاد را ناچار به صید شبانه و برداشت ماهیان نارس از دریا می کند.
صید و صیادی در دریای خزر یک «نظام معیشتی- اجتماعی پیچیده» است
غلامرضا دریانبرد با انتقاد از رویکردهای سطحی به معیشت صیادی، اظهار کرد: صید و صیادی در دریای خزر فراتر از یک فعالیت اقتصادی ساده بلکه یک «نظام معیشتی-اجتماعی پیچیده» است که طی دههها با بافت فرهنگی و زیستی حاشیه سواحل عجین شده و نیازمند مهندسی مجدد مبتنی بر واقعیتهای اقتصادی است.
وی با ارائه تحلیلی دقیق از وضعیت معیشت جامعه صیادی تصریح کرد: هم اکنون ما با پدیده «فرسایش حاشیه سود» مواجه هستیم؛ هزینههای ثابت و متغیر صید، شامل بهای سوخت، نگهداری ادوات، هزینههای لجستیک و دستمزد، با سرعتی فراتر از رشد واقعی درآمد صیادان در حال افزایش است؛ این شکاف درآمد - هزینه، صیادان را در یک «تله معیشتی» گرفتار کرده است که در آن، برای جبران کاهش درآمد ناشی از افت ذخایر، ناچار به افزایش فشار بر دریا و استفاده از روشهای پرخطر یا غیرمجاز میشوند.
دریانبرد در تحلیل ساختار اجتماعی این جامعه افزود: صید و صیادی تنها منبع درآمد نیست بلکه بخشی از هویت اجتماعی صیادان است؛ هرگونه تصمیمگیری مدیریتی که صرفا بر اعداد و ارقام صید متمرکز باشد و ساختار خانوادههای صیادی و ظرفیتهای پذیرش اقتصادی آنها را نادیده بگیرد، محکوم به شکست است؛ ما با جوامع محلی متکی به دریا طرف هستیم که انعطافپذیری اقتصادی بسیار پایینی در برابر تغییرات ناگهانی سیاستگذاریها دارند.
وی ادامه داد: فعالیت صیادی ۱۰۵ شرکت تعاونی صیادی پره در سال بهرهبرداری ۱۴۰۳-۱۴۰۲ در استان های گیلان و مازندران ۶ هزار و ۶۱۶ فرصت شغلی ایجاد کرد که زمینه اشتغال هفت هزار و ۵۶۲ نفر صیاد را فراهم کرده است؛ اندازه خانوار این صیادان ۲۹ هزار و ۹۲۷ نفر برآورد شده که ۶۴ درصد از تامین معیشت آنها وابسته به حرفه صیادی است؛ میانگین سنی صیادان پره ۵۰/۶ سال بود که بیشتر از استانداردهای بینالمللی بوده و حاکی از عدم تمایل قشر جوان برای ادامه حرفه صیادی در تعاونیهای پره است.
این محقق اضافه کرد: فعالیت صیادی شرکتهای تعاونی صیادی پره در این ۲ استان با توجه به نرخ اشتغالزایی بالا و براساس شاخصهای اقتصادی، بهرهوری سرمایه و نسبت شاخصهای هزینهای و اقتصادی به درآمد در شرایط مطلوب و مناسب برای ادامه فعالیت صیادی قرار دارند و در مقایسه با روشهای دیگر صید (ترال میگو و پرساینرهای قایقی در جنوب و صید کیلکا ماهیان در شمال) تنها شیوه صید است که عملکرد مناسب و سوددهی قابل قبولی دارند.
وی تاکید کرد: شرکتهای تعاونی صیادی پره در استان گیلان در اشتغالزایی و ایجاد فرصتهای شغلی و همچنین تعداد افراد شاغل عملکرد بهتری نسبت به استان مازندران دارند ولی در تحلیل شاخصهای اقتصادی، تقریبا در تمام موارد تعاونیهای پره در استان مازندران عملکرد اقتصادی بهتر و بیشتری نسبت به استان گیلان داشتند؛ همچنین ۲۵ شرکت تعاونی صیادی پره مستقر در حدفاصل فرحآباد تا رویان در استان مازندران، بهترین و مطلوبترین عملکرد اقتصادی را نسبت به سایر مناطق داشتند.
چند منظوره کردن هوشمند پره های صیادی
دریانبرد اظهار کرد: با توجه به پتانسیل بالای فضای فیزیکی و زمینهای اختصاصیافته به شرکتهای تعاونی صیادی پره، میتوان با رویکرد «چندمنظورهسازی هوشمند»، علاوه بر فعالیت اصلی صیادی، کاربردهای نوینی را همزمان در این سایتها راهاندازی کرد.
وی ادامه داد: این تعاونیها دارای زیرساختهای ثابتی مانند فضای ساختمانی، انبارها، فضای باز ساحلی و دسترسی مستقیم به آب دارند که میتوان بخشهایی از این فضاها را به سایتهای پشتیبان گردشگری، از جمله کافههای ساحلی، مراکز آموزش مهارتهای دریایی، اقامتگاههای بومگردی و نقاط تفریحی-توریستی تبدیل کرد.
به گفته وی، این رویکرد نهتنها با ایجاد جریان درآمدی جانبی برای تعاونیها، وابستگی مالی آنها را صرفا به نرخ نوسانات بازار ماهی کاهش میدهد، بلکه با جذب گردشگر و ایجاد مشاغل خدماتی، انگیزهای جدید برای حضور نسل جوان در این تعاونیها ایجاد کرده و از سوی دیگر، با مدیریت بهتر فضاها و کاهش تمرکز بر صید تجاری در نقاط حساس، به کنترل فشار صید بر ذخایر ماهی سفید و حفظ اکوسیستم دریای خزر کمک شایانی خواهد کرد.
دریای خزر بعنوان بزرگترین دریاچه جهان نه تنها یک زیست بوم بی نظیر و گنجینه ای ارزشمند از تنوع زیستی است بلکه هویت و معیشت مردمان ساحل نشین خزر را طی هزاران سال تامین کرده است. حفاظت از این اکوسیستم و حفظ ذخایر ماهیان ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تامین معیشت پایدار صیادان و نسل های آینده است امری که با لغو تمدید صید در بازه های تخم ریزی و چند منظوره کردن پره های صیادی محقق خواهد شد.